Zespół projektowy wybierający pomieszczenie czyste dla zakładu produkującego urządzenia medyczne często opiera się jednocześnie na dwóch normach ISO: jednej dotyczącej czystości powietrza, a drugiej – systemu jakości, który ją otacza. Istotne nie jest to, która norma jest “wyższa”, ale to, jaką decyzję faktycznie reguluje każda z nich, a także to, co pozostaje oceną specyficzną dla danego projektu, której żadna z norm nie podejmuje za nabywcę.
Wyróżnij pytania, na które ma odpowiedzieć każdy standard
Normy ISO 14644 i ISO 13485 dotyczą zupełnie różnych zagadnień, a pomylenie tych zagadnień jest źródłem błędów w planowaniu. Norma ISO 14644 dotyczy fizycznego środowiska kontrolowanego: sposobu zliczania i klasyfikacji cząstek zawieszonych w powietrzu, projektowania i weryfikacji pomieszczeń lub stref czystych oraz metod badawczych potwierdzających, że dana przestrzeń spełnia wymagania wynikające z przypisanej jej klasy. Norma ISO 13485 dotyczy organizacji, która projektuje, produkuje lub serwisuje wyroby medyczne: sposobu, w jaki organizuje ona procesy, dokumentację, zakresy odpowiedzialności i mechanizmy kontroli, tak aby jej produkty konsekwentnie spełniały wymagania klientów i przepisy prawne.
Gdy zespół projektowy traktuje je jako jedną listę kontrolną zgodności, pojawiają się dwa praktyczne problemy. Pierwszym z nich jest to, że obiekt może posiadać udokumentowaną klasyfikację cząstek, a mimo to nie dawać żadnej informacji na temat tego, czy organizacja działająca w tym obiekcie posiada sprawny system zarządzania jakością. Drugim jest sytuacja odwrotna: organizacja może posiadać certyfikowany system zarządzania jakością, a mimo to dysponować pomieszczeniem czystym, które nigdy nie zostało sklasyfikowane, zweryfikowane ani dopasowane do rzeczywistego etapu produkcji danego urządzenia. Każda z tych luk jest niewidoczna w dokumentacji drugiej normy.
To rozdzielenie decyduje również o tym, komu w projekcie należy zadać dane pytanie. Inżynier projektant pomieszczeń czystych lub wykonawca instalacji HVAC odpowiada za klasyfikację, przepływ powietrza, filtrację i konstrukcję pomieszczeń. Kierownik ds. jakości lub spraw regulacyjnych odpowiada za kontrolę dokumentacji, przegląd kierowniczy, działania korygujące oraz ocenę dostawców. Gdy kierownik obiektu zwraca się do dostawcy o przedstawienie dowodów, pytając o “zgodność z normami ISO” bez sprecyzowania, która norma reguluje dany element dostawy, otrzymuje odpowiedzi, które mogą być wprawdzie poprawne, ale nie mają związku z faktyczną luką w dokumentacji projektowej.
Czynnikiem decydującym o tym, jakie pytania należy zadać, jest etap cyklu życia urządzenia, na którym znajduje się dane pomieszczenie. Pomieszczenie służące do końcowego montażu urządzeń w kontrolowanym środowisku w pierwszej kolejności rodzi pytania dotyczące klasyfikacji i monitorowania. Pomieszczenie służące do kontroli przychodzących dostaw lub funkcji administracyjnych w ramach tego samego systemu jakości może w ogóle nie wymagać klasyfikacji cząstek, mimo że system zarządzania jakością organizacji nadal reguluje sposób dokumentowania i weryfikacji procedur obowiązujących w tym pomieszczeniu. Obowiązująca norma zależy od przeznaczenia pomieszczenia, a nie od ogólnego statusu regulacyjnego obiektu.
Zastosowanie normy ISO 14644 do klasyfikacji cząstek, projektowania i planowania badań
| Źródło: norma ISO 14644 | Pytania dotyczące planowania, które obsługuje | Granica powinna pozostać widoczna |
|---|---|---|
| ISO 14644-1:2015 | Jak klasyfikuje się czystość powietrza na podstawie stężenia cząstek w pomieszczeniach czystych, strefach czystych i urządzeniach separacyjnych | Klasa cząstek nie określa klasy GMP ani stanu mikrobiologicznego |
| ISO 14644-4:2022 | W jaki sposób uwzględnia się wymagania dotyczące pomieszczeń czystych, ich projektowanie, budowę, uruchomienie i weryfikację | Norma nie określa konkretnych wymagań dotyczących technologii ani urządzeń procesowych |
Norma ISO 14644 jest publikowana w częściach, a dobór właściwej części do danego zagadnienia projektowego pozwala uniknąć zarówno zbyt wąskiego, jak i zbyt szerokiego określenia wymagań, jakie musi spełniać dane pomieszczenie. ISO 14644-1:2015 reguluje klasyfikację czystości powietrza na podstawie stężenia cząstek w pomieszczeniach czystych, strefach czystych oraz urządzeniach separacyjnych. Odpowiada na pytanie “jakiej klasy cząstek dotyczy dane pomieszczenie”, opierając się wyłącznie na stężeniu cząstek o określonych rozmiarach. Nie przekłada się to na klasę zgodności z GMP ani nie odnosi się do warunków mikrobiologicznych — pomieszczenie może spełniać wymagania określonej klasy cząstek, a mimo to wymagać oddzielnego monitorowania mikrobiologicznego oraz środków kontroli odpowiednich dla danego urządzenia lub procesu.
ISO 14644-4:2022 reguluje poszczególne etapy cyklu życia tego samego obiektu: projektowanie, budowę, uruchomienie i weryfikację. Podczas gdy norma ISO 14644-1 określa, jaką klasę osiąga dana przestrzeń, norma ISO 14644-4 określa, w jaki sposób przestrzeń ta powinna zostać zaprojektowana, zbudowana i wprowadzona do kwalifikowanej eksploatacji, tak aby klasyfikacja ta była możliwa do osiągnięcia i wykazania. Niniejsza część nie określa konkretnych wymagań dotyczących technologii ani urządzeń procesowych, co oznacza, że pozostawia pole do stosowania różnych metod wentylacji, układów filtracji lub konfiguracji pomieszczeń, pod warunkiem przestrzegania etapów projektowania i weryfikacji.
Praktyczną konsekwencją dla zespołu projektowego jest ustalenie kolejności działań. Cel klasyfikacji zidentyfikowany na wczesnym etapie (w oparciu o ISO 14644-1) determinuje kolejne decyzje projektowe i konstrukcyjne (oparte na normie ISO 14644-4), w tym sposób doprowadzania powietrza do pomieszczenia, utrzymywanie stosunków ciśnieniowych oraz konfigurację przegród pomieszczenia i punktów wejściowych w celu ochrony przestrzeni sklasyfikowanej. A modułowe pomieszczenia czyste Na przykład struktura ta stanowi jeden ze sposobów, w jaki zespoły projektowe dostosowują wymagania projektowe i konstrukcyjne do określonych połączeń paneli, drzwi i przewodów nawiewnych — jednak cel klasyfikacji oraz protokół weryfikacji nadal podlegają przepisom normy ISO 14644, niezależnie od tego, które podejście konstrukcyjne pozwala je osiągnąć.
W przypadku zmiany urządzenia lub procesu zmieniają się zarówno cel klasyfikacji, jak i wymagania projektowe, nawet jeśli metoda określona w normie pozostaje niezmieniona. Zespół przechodzący z jednego etapu produkcji do kolejnego w ramach tego samego zakładu może potrzebować innej klasy cząstek w każdym sąsiednim pomieszczeniu, co oznacza, że prace projektowe i weryfikacyjne zgodnie z normą ISO 14644-4 muszą być powtarzane lub rozszerzane dla każdego pomieszczenia z osobna, a nie zakładane jako przenoszone z jednego pomieszczenia do drugiego.
Włączenie normy ISO 13485 do systemu jakości wyrobów medycznych
ISO 13485:2016 stanowi ramy zarządzania jakością, których celem jest pomoc organizacji w konsekwentnym spełnianiu wymagań klientów oraz obowiązujących wymogów regulacyjnych dotyczących wyrobów medycznych. Obejmuje ona sposób planowania, dokumentowania, zapewniania zasobów, monitorowania i doskonalenia procesów w całej organizacji — a nie sposób budowy lub klasyfikacji konkretnego pomieszczenia. Przeczytanie normy ISO 13485 w poszukiwaniu wskazówek dotyczących klasyfikacji pomieszczeń czystych, projektu przepływu powietrza, klasy filtracji HEPA lub kryteriów odbioru sprzętu nie przyniesie odpowiedzi, ponieważ norma ta nie zawiera takich informacji.
Norma ISO 13485 określa natomiast wymóg strukturalny, zgodnie z którym wszędzie tam, gdzie do zapewnienia zgodności produktu konieczne jest środowisko kontrolowane, organizacja musi zarządzać tym środowiskiem w ramach swojego systemu jakości: definiując wymóg, dokumentując środki kontroli, weryfikując spełnienie tych środków oraz prowadząc dokumentację łączącą wyniki działania obiektu z produktem, który ten obiekt obsługuje. Norma wymaga istnienia takiego systemu zarządzania; nie określa jednak, jakie powinny być wymagania dotyczące środowiska kontrolowanego dla danego wyrobu.
Powoduje to raczej zależność niż nakładanie się. System zarządzania jakością zbudowany zgodnie z normą ISO 13485 wymaga zewnętrznego źródła technicznego — odpowiedniego dla danego produktu i procesu — w celu określenia konkretnych wymagań środowiskowych, a norma ISO 14644 jest jednym ze źródeł, które może dostarczyć takie informacje dotyczące klasyfikacji cząstek i projektowania pomieszczeń. Bez tego zewnętrznego wkładu system jakości zgodny z normą ISO 13485 mógłby nadal formalnie “zarządzać” wymogiem środowiskowym, który nigdy nie został technicznie ustalony, ponieważ norma sprawdza, czy proces istnieje i jest przestrzegany, a nie czy jego treść techniczna jest prawidłowa dla danego wyrobu.
Dla kierownika zakładu lub kierownika ds. zapewnienia jakości oznacza to, że ścieżka audytowa systemu zarządzania jakością powinna wskazywać, skąd pochodzą klasyfikacja pomieszczenia czystego i podstawy projektowe, kto je zatwierdził oraz w jaki sposób kontrolowane są zmiany w obu tych elementach — jednak sam numer klasyfikacji oraz uzasadnienie projektowe, na którym się opiera, nie pojawią się w samym tekście normy ISO 13485. W przypadku gdy ścieżka regulacyjna wyrobu nakłada dodatkowe wymagania środowiskowe wykraczające poza klasyfikację cząstek, oczekiwania te są wprowadzane do systemu jakości w ten sam sposób: jako zewnętrzne wymagania techniczne, które są następnie monitorowane przez system zarządzania jakością, a nie jako wymagania wywodzące się z samego systemu.
Przyporządkowanie dowodów dotyczących obiektu do dokumentacji systemu jakości i osób odpowiedzialnych
W ramach projektu często konieczne jest współdziałanie obu tych obszarów, a praktyczne wyzwanie polega nie tyle na tym, która norma ma zastosowanie, ile na tym, w jaki sposób dokumentacja obiektu — raporty klasyfikacyjne, dokumentacja projektowa i weryfikacyjna oraz dane z monitoringu — zostaje włączona do dokumentacji samego systemu zarządzania jakością, zamiast pozostawać w oddzielnym pliku, za który nikt w strukturze zarządzania jakością nie jest odpowiedzialny.
Związek ten ma znaczenie, ponieważ raport klasyfikacyjny lub protokół weryfikacyjny sporządzony zgodnie z normą ISO 14644 nie ma mocy prawnej w ramach systemu jakości wyrobów medycznych, dopóki osoba posiadająca określone uprawnienia nie dokona jego przeglądu, nie zatwierdzi go jako spełniającego określone wymagania projektu oraz nie podda go tym samym procedurom kontroli zmian, które obowiązują w odniesieniu do innych dokumentów jakościowych. W przypadku pominięcia tego etapu zatwierdzenia placówka może być technicznie zgodna ze swoją klasyfikacją, podczas gdy system jakości nie ma udokumentowanej podstawy, by polegać na tej zgodności — jest to ustalenie audytowe wynikające z luki w procesie, a nie z luki w placówce.
Czynnikiem decydującym o zakresie niezbędnych prac związanych z powiązaniem jest sposób, w jaki pierwotnie ustalono wymagania środowiskowe dla danego obiektu. W przypadku gdy klasyfikacja i podstawy projektowe zostały określone w ramach walidacji procesu lub oceny ryzyka samego urządzenia, dokumentacja obiektu w naturalny sposób wpisuje się w istniejącą dokumentację systemu jakości, ponieważ wymaganie to wynika już z decyzji podjętej w ramach tego systemu. W przypadku gdy klasyfikacja została ustalona niezależnie — przez zespół projektowy lub wykonawcę działającego w oparciu o ogólną praktykę projektową, a nie o udokumentowane wymagania specyficzne dla danego urządzenia — system jakości musi z mocą wsteczną przyjąć tę decyzję techniczną, wyznaczyć osobę odpowiedzialną oraz ustalić etapy zatwierdzania i kontroli zmian po fakcie, co stanowi mniej bezpośrednią ścieżkę i pozostawia więcej miejsca na rozbieżności między rzeczywistym funkcjonowaniem pomieszczenia a tym, co zakłada system jakości.
Kontrola zmian stanowi powtarzający się punkt słaby w tym łańcuchu. Modyfikacja obiektu — zmiana w zakresie dopływu powietrza, konfiguracji pomieszczenia lub wyposażenia mająca wpływ na przestrzeń sklasyfikowaną — musi wywołać przegląd systemu jakości właśnie dlatego, że pierwotna klasyfikacja i zatwierdzenie projektu stanowiły dokumentację systemu jakości. Jeśli strona odpowiedzialna za obiekt potraktuje taką zmianę wyłącznie jako kwestię konserwacyjną, dokumentacja systemu jakości nie będzie już odzwierciedlać faktycznego aktualnego stanu pomieszczenia, mimo że w żadnym momencie nikt nie podał nieprawdziwych informacji.
Zapobieganie sytuacji, w której roszczenia zbiorowe stają się nieuzasadnionymi roszczeniami dotyczącymi zgodności z przepisami
| Oświadczenie planowane | Dowody, które mogą to potwierdzić | Wniosek, który nie wynika z powyższego | Konieczne jest opracowanie dodatkowych założeń projektowych |
|---|---|---|---|
| W kontrolowanym środowisku obowiązuje klasyfikacja cząstek zgodna z normą ISO | Dowody dotyczące klasyfikacji zgodnie z normą ISO 14644-1 | Wniosek dotyczący klasy GMP, stanu mikrobiologicznego lub zgodności wyrobu medycznego | Przeznaczenie i obowiązujące wymogi regulacyjne |
| Organizacja stosuje system zarządzania jakością urządzeń medycznych | Dokumentacja potwierdzająca zgodność z systemem jakości ISO 13485 | Wybrana klasa czystości pomieszczenia czystego według normy ISO, wartość przepływu powietrza, klasa filtrów HEPA lub kryterium odbioru sprzętu | Decyzje dotyczące pomieszczeń czystych i wyposażenia dostosowane do konkretnego projektu |
| Gotowe pomieszczenie jest przystosowane do konkretnego urządzenia lub procesu | Dowody pochodzące zarówno z kontroli przeprowadzanych w zakładzie, jak i z dokumentacji systemu jakości mogą mieć znaczenie | Zgodność z wymogami nie wynika z zastosowania żadnego z tych standardów osobno | Planowane urządzenie lub proces, obowiązujące wymogi regulacyjne oraz potwierdzenie dotyczące konkretnego projektu |
Najczęstszym błędem w planowaniu nie jest błędne zrozumienie którejkolwiek z norm z osobna, lecz wyciąganie z prawdziwego stwierdzenia dotyczącego jednej z nich nieuzasadnionego wniosku dotyczącego drugiej. Udokumentowana klasyfikacja cząstek zgodnie z normą ISO stanowi prawdziwe i konkretne stwierdzenie dotyczące czystości powietrza; sama w sobie nie jest jednak stwierdzeniem dotyczącym klasy GMP, stanu mikrobiologicznego ani zgodności z wymogami dotyczącymi wyrobów medycznych, a przedstawianie jej w ten sposób polega na zastąpieniu szerszego wniosku regulacyjnego – do którego dowody z zakładu nigdy nie miały służyć – węższym faktem technicznym.
To samo ryzyko związane z błędną interpretacją występuje również w odwrotnym kierunku. Działający system zarządzania jakością stanowi prawdziwe i konkretne oświadczenie dotyczące sposobu, w jaki organizacja zarządza swoimi procesami i dokumentacją; nie jest to natomiast oświadczenie dotyczące tego, jaką klasę pomieszczeń czystych według normy ISO spełniają pomieszczenia organizacji, jakie wartości przepływu powietrza zapewnia jej sprzęt, jaki stopień filtracji HEPA osiąga jej system filtracji ani jakie kryteria akceptacji spełnia jej sprzęt. Dokument dostawcy lub dokument projektowy, który powołuje się na certyfikat ISO 13485 jako dowód określonego poziomu wydajności pomieszczenia czystego, zawiera oświadczenie, którego zakres normy nie potwierdza, niezależnie od tego, jak dokładne jest leżące u jego podstaw oświadczenie dotyczące zarządzania jakością.
W przypadku gdy zespół projektowy chce stwierdzić, że ukończone pomieszczenie nadaje się do konkretnego urządzenia lub procesu, dowody pochodzące zarówno z systemów kontroli obiektu, jak i z dokumentacji systemu jakości mogą przyczynić się do sformułowania takiej oceny, jednak żadna z norm sama w sobie nie stanowi dowodu na przydatność, a połączenie obu również nie dowodzi jej automatycznie. Przydatność zależy od przewidzianego urządzenia lub procesu, mających do niego zastosowanie wymogów regulacyjnych oraz specyficznego dla danego projektu etapu potwierdzającego, który łączy wykazane parametry obiektu z tym konkretnym, zamierzonym zastosowaniem — etapu, który wykracza poza udokumentowany zakres obu norm.
Dla nabywcy przygotowującego ocenę dostawcy praktyczną zasadą jest prześledzenie każdego planowanego twierdzenia aż do najszczerszego dowodu, który faktycznie je potwierdza, oraz wyraźne wskazanie, jakie dodatkowe podstawy specyficzne dla projektu są nadal potrzebne przed wyciągnięciem szerszego wniosku. Jeśli istnieje raport klasyfikacyjny, stanowi on poparcie dla oświadczenia o klasyfikacji i niczego więcej. Jeśli istnieje dokumentacja systemu jakości, stanowi ona poparcie dla oświadczenia o zarządzaniu jakością i niczego więcej. Jeśli projekt wymaga wniosku dotyczącego przydatności, wniosek ten musi opierać się na własnych podstawach specyficznych dla projektu — przeznaczeniu, obowiązujących wymogach regulacyjnych oraz procedurze weryfikacyjnej — sformułowanych w sposób jednoznaczny, a nie wywnioskowanych wyłącznie na podstawie dokumentacji normatywnej. Przekazanie tych informacji w jasny sposób podczas wnioskowania o przegląd konfiguracji lub oferty daje stronie przygotowującej ten przegląd dokładną podstawę do dopasowania sprzętu i dokumentacji do tego, co faktycznie potwierdzają dane projektowe.
Często zadawane pytania
Q: Czy system zarządzania jakością zgodny z normą ISO 13485 określa klasę ISO wymaganą dla pomieszczenia czystego przeznaczonego do produkcji wyrobów medycznych?
A: Nie. Norma ISO 13485 określa ramy zarządzania jakością wyrobów medycznych, natomiast wymagana klasyfikacja cząstek musi być ustalana niezależnie od przeznaczenia wyrobu lub procesu, obowiązujących wymogów regulacyjnych oraz potrzeb związanych z pomieszczeniami czystymi w ramach konkretnego projektu.
Q: Czy klasyfikacja cząstek zgodnie z normą ISO 14644 wystarcza, aby wykazać, że pomieszczenie czyste nadaje się do zastosowania w przypadku konkretnego wyrobu medycznego lub procesu pakowania?
A: Nie. Klasyfikacja określa czystość powietrza na podstawie stężenia cząstek, jednak ocena przydatności nadal wymaga uwzględnienia konkretnego projektu, obejmującego dane urządzenie lub proces oraz obowiązujące wymogi regulacyjne; nie określa ona klasy zgodności z GMP ani warunków mikrobiologicznych.
Q: Jakie informacje powinien zgromadzić nabywca przed porównaniem ofert dotyczących modułowych pomieszczeń czystych?
A: Należy określić docelowe urządzenie lub proces, obowiązujące wymogi regulacyjne, proponowaną podstawę klasyfikacji cząstek, kwestie związane z projektowaniem i uruchomieniem oraz wszelkie kryteria odbioru sprzętu specyficzne dla danego projektu. Należy również wskazać, w jaki sposób dokumentacja zakładu musi być powiązana z dokumentacją systemu jakości, zatwierdzeniami i procedurami kontroli zmian.
Q: W jaki sposób dokumentacja dotycząca obiektu powinna być powiązana z systemem jakości wyrobów medycznych?
A: Należy wyznaczyć konkretną osobę odpowiedzialną za każdą niezbędną decyzję dotyczącą obiektu oraz każdy element dokumentacji, a następnie określić odpowiednią ścieżkę zatwierdzania i kontroli zmian. Dzięki temu proces przekazywania zadań będzie można prześledzić, nie traktując dokumentacji zgodnej z normą ISO 14644 jako dowodu zgodności z normą ISO 13485 ani nie traktując systemu jakości jako specyfikacji projektowej pomieszczenia czystego.
Q: Co należy sprawdzić w przypadku zmiany projektu pomieszczenia czystego lub wymagań eksploatacyjnych?
A: Przed wprowadzeniem zmiany należy sprawdzić, które dokumenty dotyczące obiektu, zapisy systemu jakości, zezwolenia i procedury kontroli zmian są nią objęte, a także ustalić osobę odpowiedzialną za dany obszar. Podstawą przeglądu powinny być: przewidywane urządzenie lub proces oraz obowiązujące wymogi regulacyjne, dostosowane do konkretnego projektu.
